Professionaliseren

Werken aan de leer'kracht' van leraren

Nee, de cover hierboven werd niet ontworpen door action painter Jackson Pollock of door een kunstenaar uit de Cobrabeweging.  Wel integendeel.  Het beeld is het werk van Daphné, de grafisch ontwerpster van Eekhout Academy. Hoewel de figuur iets kunstzinnigs uitstraalt, schuilt er achter het ogenschijnlijk bizarre samenspel van gekleurde lijntjes en symbooltjes een realiteit die je zeer vertrouwd zou moeten zijn. Namelijk die van je eigen leerproces. Want ook wij, leraren, leren nog elke dag nieuwe zaken.

We zijn er ons niet altijd van bewust, maar wist je dat 70% van wat we als professional leren gewoon gebeurt terwijl we onze job uitvoeren? Het is een heel natuurlijke en informele vorm van leren die plaats vindt op de klasvloer.  De feedback die we krijgen van onze leerlingen is de krachtigste en meest directe vorm van professioneel leren. De werkvorm waarvan je dacht dat de leerlingen die superleuk zouden vinden, blijkt ze in de les maar weinig te boeien. Die toets waaruit zou blijken dat de meeste leerlingen de basisleerstof onder de knie hebben, blijkt achteraf uit te draaien op een fiasco voor de hele klas. ‘Wat liep er fout in die les? Waarom doet klas 2B zo moeilijk over dat hoofdstuk? Hoe komt het dat die groep de ‘klik’ niet maakt met die oefening?’ Leraren zijn (gelukkig) heel gevoelig voor de signalen die ze van hun leerlingen krijgen. Het zijn de sterkste triggers om je eigen ‘leerKRACHT’ op gang te trekken en jezelf bij te scholen.

Maar soms is het écht ploeteren en blijft het antwoord op je vraag uit. Net dan is er nog die andere 30% van professionalisering die je verbindt met lotgenoten die met een gelijkaardige vraag worstelen. Het gaat om een meer formele vorm van leren waarin we een interne (geel) en een externe lijn (groen) onderscheiden.  Om het professioneel leren op school in zijn totaliteit in kaart te brengen, zoomen we hieronder even in op het beeld dat Daphné ontwierp en geven tekst en uitleg bij de icoontjes en de gekleurde lijnen.

De school als lerende gemeenschap

De school (het fysieke gebouw) is de plaats waar het leren plaats vindt en waar leerlingen en leraren van en met elkaar leren. Dit betekent echter nog niet dat je als school ook een lerende gemeenschap vormt.  Volgens Peter Senge spreken we over de school als lerende gemeenschap als het team van leraren door het gezamenlijk leren die resultaten bereikt die het wil bereiken.  Om dat doel te bereiken is er op school een professionele cultuur nodig. Eén van de kenmerken van een professionele cultuur is dat de individuele professional het het volgende jaar beter wil doen dan nu en dat hij voor zichzelf leerdoelen stelt.  Hij spreekt dus zijn eigen ‘leerKRACHT’ aan waardoor er een permanente cyclus van leren ontstaat. (Van Ernst, 1999)

Waarover leren we dan?

Waarover gaat dat leren dan precies in die lerende gemeenschap? ‘Zoveel mensen, zoveel vragen’ lijkt het wel.  En dat klopt ook.  Geen enkele klas is immers dezelfde. Leerlingen dagen je op verschillende vlakken uit. Moeilijke groepen dwingen je om kennis te verwerven over degelijk klasmanagement, sommige vakken vragen naar integratie van nieuwe media,   nog andere leerlingen motiveren je om iets te leren over coöperatieve werkvormen. Leerkansen zijn er bij de vleet. Omwille van tijd, haalbaarheid of budget echter krijgt niet elke uitdaging de status van leervraag.  Prof. Nancy Dana (University of Florida) leerde ons dat de ‘burning question’ of de ‘wondering’ of m.a.w. de vragen die ons bezig houden of waar we ’s nachts wel eens wakker van liggen, de beste leervragen zijn om tot professionele ontwikkeling te komen.  Het antwoord op deze leervraag kan zowel informeel als formeel tot stand komen.  Zo kan ik tijdens de middagpauze een informele babbel houden met een collega die aan diezelfde klas les geeft: ‘Is mijn aanvoelen juist?’  ‘Hoe pakt hij het aan?’ Afhankelijk van de complexiteit of de breedte van de leervraag kan een meer formele setting de juiste leeromgeving zijn: bijvoorbeeld een lerend netwerk op school dat zich verdiept in het leren over het stimuleren van positief gedrag bij risicoleerlingen.  Echter, niet alle leervragen vertrekken vanuit de ‘wondering’ van de leraar.  Soms zijn er noden op het niveau van de school die prioritair en voor het hele team in ontwikkeling gezet worden. Vaak worden deze leervragen in een formele setting aangepakt, bijvoorbeeld op de pedagogische studiedag.

Wie zijn de lerenden?

Hierboven vertelden we al dat er zowel geleerd wordt op het niveau van de individuele leraar als van het volledige schoolteam. Maar ook in dat laatste valt er onderscheid te maken.  Binnen elk team kunnen subgroepjes van lerenden ontstaan die samen komen vanuit een zelf geformuleerde ‘wondering ‘ of op vraag van het beleid om de focus te leggen op een bepaalde prioriteit.  In het secundair onderwijs zijn de vakwerkgroepen hiervan het meest bekende voorbeeld. Maar leergroepen kunnen ook een meer heterogene samenstelling krijgen, bijvoorbeeld een niveauoverstijgend lerend netwerk dat een actieonderzoek doet naar de transitie van het basis- naar het secundair onderwijs. Of een leergroep ‘brede school’ waarin ouders, leraren, CLB-medewerkers en buurtbewoners samen een antwoord zoeken op de vraag hoe de school het maatschappelijke bindweefsel van de buurt kan versterken.

Interne en externe professionalisering

Op onze figuur herken je 3 lijnen.  Deze gekleurde lijnen brengen de verschillende professionalseringspartners (of hulpbronnen) in beeld.  We maken hierbij een onderscheid tussen de INTERNE en EXTERNE professionalisering.

de gele lijn toont de INTERNE professionalisering: dit zijn alle professionaliseringsinitiatieven die gedragen worden door schoolinterne expertise. Zo kan de ICT-coördinator van de school bijvoorbeeld een interne vorming organiseren over het verzamelen en weergeven van leerlingenprestaties in een Excel-bestand. Of de directeur organiseert hospiteerbeurten bij de parallel-collega en vraagt je om er achteraf een korte reflectie over te schrijven. Het voordeel van intern professionaliseren is dat het laagdrempelig is.  Het gebeurt in een veilige omgeving ‘waar ons, ons kent’. Het nadeel is echter dat dit vaak erg vrijblijvende leermomenten zijn. Daarom doen scholen vaak een beroep op professionalisering met EXTERNE expertise om andere inzichten op school binnen te brengen of om procesmatige leerbegeleiding toe te laten. Op de figuur herken je de externe professionalisering aan de gekleurde lijnen achter de streepjeslijn. We kiezen als breuklijn bewust voor de streepjeslijn, omdat we hiermee willen aangeven dat het interne en externe leren soms heel dicht bij elkaar kunnen liggen.  Denk maar aan de pedagogisch begeleider die je vaak op school aan het werk ziet of de stagementor van de lerarenopleiding die na al die jaren een dichte band heeft met het team.

de oranje lijn toont de EXTERNE leerbegeleiding: hoewel we de pedagogische begeleiding op de externe lijn plaatsen, zijn ze vaak heel nabij op de klasvloer.  Zo houden ze bijvoorbeeld coachende gesprekken met leraren n.a.v. een klasbezoek, denken ze mee met de vakwerkgroep over de implementatie van het leerplan en het effectief nastreven van de leerplandoelen of volgen ze met de pedagogische kerngroep  mee de voortgang op in de prioriteitenwerking. Eén van de belangrijkste eigenschappen van de externe professionalisering is HET SAMENSPEL tussen pedagogische begeleiding en nascholing.

de groene lijn toont de EXTERNE professionalisering: dit kennen we het best onder de vorm van de nascholer die zijn expertise deelt op de pedagogische studiedag. In fig.2 zie je dat het extern leren (met inbegrip van de inbreng van de pedagogische begeleidingsdienst) slechts over 10% van de professionele ontwikkeling van de leraar gaat.   70% gebeurt intern, individueel en informeel. 30% gebeurt formeel, verbonden met anderen, waarvan slechts 10% extern (met expertise van buiten de school).  Je zou je dus terecht kunnen afvragen of die 10 % überhaupt wel effect heeft op het leren van de leraar.  Prof. R. Verlinde (UGent) stelt in zijn onderzoek (Professionalisering van leraren, 2015) dat extern professionaliseren wel degelijk effect heeft als het geleerde nadien of tegelijk ook gecontextualiseerd wordt, of m.a.w. als de leerinhoud vertaald wordt naar de context van de school en de klaspraktijk.

Vanuit die optiek wil Eekhout Academy het effect van de externe professionalisering versterken door in haar werking de klemtoon te leggen op twee fundamentele principes:

  1. De meerwaarde van het samenwerking tussen pedagogische  begeleiding en nascholing: scholen die ervoor kiezen om n.a.v. hun prioriteitenwerking diepgaand te leren, kunnen doorheen het leerproces rekenen op de koppeling van nascholing/begeleiding, waardoor de contextualisering gegarandeerd wordt en de leerimplementatie achteraf vlotter verloopt.
  2. Net zoals het differentiëren in de klas, heeft ook het differentiëren in het leren van professionals een verhoogd leereffect.  Eekhout Academy ontwikkelde daarom een 10-tal verschillende leerformats die aansluiten bij de leervoorkeuren van volwassen vorming. Zo kan je bijvoorbeeld:
  • Een ‘komen leren’ volgen waarin we je laten ‘gluren bij de buren’.  Je stapt de klas binnen bij een collega van een andere school en je leert van en met elkaar.
  • In een thematisch leerlabo een specifieke vaardigheid aanleren. Een leercoach denkt met jou mee en verbindt jouw leervraag met die van een collega. Een gezonde mix van theorie en praktijk die jou in je klaspraktijk sterk vooruit helpt.
  • Combineer in- en ontspanning in de SummerClass: in een zomerse setting word je ondergedompeld in een zee van creativiteit. Een enthousiaste cursusleider wacht je op en neemt je mee op een inspirerende reis vol nieuwe technieken en inzichten. En na de inspanning, ’s avonds de ontspanning! Aan het einde van de vakantie ben je weer helemaal klaar voor het nieuwe schooljaar!
  • Zoek je het liever iets verder en wil je in contact komen met je internationale collega’s?  Dan ben jij de geknipte persoon om mee te gaan op één van onze 9 internationale cursussen.

4/12/2017

Pieter Chlarie, stafmedewerker BaO, Eekhout Academy

Recentste blogposts:

Overzicht van alle blogposts > > >